Showing posts with label मंत्र. Show all posts
Showing posts with label मंत्र. Show all posts

Tuesday, 18 December 2012

सुभाषितम - ३

सुभाषितम - ३


संयोजयति विद्यैव नीचगापि नरं सरित् ।
समुद्रमिव दुर्धर्षं नृपं भाग्यमतः परम् ॥
जैसे नीचे प्रवाह में बहेनेवाली नदी, नाव में बैठे हुए इन्सान को न पहुँच पानेवाले समंदर तक पहुँचाती है, वैसे हि निम्न जाति में गयी हुई विद्या भी, उस इन्सान को राजा का समागम करा देती है; और राजा का समागम होने के बाद उसका भाग्य खील उठता

 
विद्यां ददाति विनयं विनयाद् याति पात्रताम् ।
पात्रत्वात् धनमाप्नोति धनात् धर्मं ततः सुखम् ॥
विद्या विनय देती है; विनय से पात्रता, पात्रता से धन, धन से धर्म, और धर्म से सुख प्राप्त होता है ।

कुत्र विधेयो यत्नः विद्याभ्यासे सदौषधे दाने ।
अवधीरणा क्व कार्या खलपरयोषित्परधनेषु ॥
यत्न कहाँ करना ? विद्याभ्यास, सदौषध और परोपकार में । अनादर कहाँ करना ? दुर्जन, परायी स्त्री और परधन में ।

विद्याविनयोपेतो हरति न चेतांसि कस्य मनुजस्य ।
कांचनमणिसंयोगो नो जनयति कस्य लोचनानन्दम् ॥
विद्यावान और विनयी पुरुष किस मनुष्य का चित्त हरण नहि करता ? सुवर्ण और मणि का संयोग किसकी आँखों को सुख नहि देता ?

विद्या रूपं कुरूपाणां क्षमा रूपं तपस्विनाम् ।
कोकिलानां स्वरो रूपं स्त्रीणां रूपं पतिव्रतम् ॥
कुरुप का रुप विद्या है, तपस्वी का रुप क्षमा, कोकिला का रुप स्वर, तथा स्त्री का रुप पातिव्रत्य है ।

रूपयौवनसंपन्ना विशाल कुलसम्भवाः ।
विद्याहीना न शोभन्ते निर्गन्धा इव किंशुकाः ॥
रुपसंपन्न, यौवनसंपन्न, और चाहे विशाल कुल में पैदा क्यों न हुए हों, पर जो विद्याहीन हों, तो वे सुगंधरहित केसुडे के फूल की भाँति शोभा नहि देते ।

माता शत्रुः पिता वैरी येन बालो न पाठितः ।
न शोभते सभामध्ये हंसमध्ये बको यथा ॥
जो अपने बालक को पढाते नहि, ऐसी माता शत्रु समान और पित वैरी है; क्यों कि हंसो के बीच बगुले की भाँति, ऐसा मनुष्य विद्वानों की सभा में शोभा नहि देता !

क्षणशः कणशश्चैव विद्यामर्थं च साधयेत् ।
क्षणे नष्टे कुतो विद्या कणे नष्टे कुतो धनम् ॥
एक एक क्षण गवाये बिना विद्या पानी चाहिए; और एक एक कण बचा करके धन ईकट्ठा करना चाहिए । क्षण गवानेवाले को विद्या कहाँ, और कण को क्षुद्र समजनेवाले को धन कहाँ ?

अजरामरवत् प्राज्ञः विद्यामर्थं च साधयेत् ।
गृहीत एव केशेषु मृत्युना धर्ममाचरेत् ॥
बुढापा और मृत्यु आनेवाले नहि, ऐसा समजकर मनुष्य ने विद्या और धन प्राप्त करना; पर मृत्यु ने हमारे बाल पकडे हैं, यह समज़कर धर्माचरण करना ।

विद्या नाम नरस्य कीर्तिरतुला भाग्यक्षये चाश्रयो
धेनुः कामदुधा रतिश्च विरहे नेत्रं तृतीयं च सा ।
सत्कारायतनं कुलस्य महिमा रत्नैर्विना भूषणम्
तस्मादन्यमुपेक्ष्य सर्वविषयं विद्याधिकारं कुरु ॥
विद्या अनुपम कीर्ति है; भाग्य का नाश होने पर वह आश्रय देती है, कामधेनु है, विरह में रति समान है, तीसरा नेत्र है, सत्कार का मंदिर है, कुल-महिमा है, बगैर रत्न का आभूषण है; इस लिए अन्य सब विषयों को छोडकर विद्या का अधिकारी बन ।

सुभाषितम - २

सुभाषितम - २


आहार निद्रा भय मैथुनं च सामान्यमेतत् पशुभिर्नराणाम् ।
धर्मो हि तेषामधिको विशेष: धर्मेण हीनाः पशुभिः समानाः ॥
आहार, निंद्रा, भय एवं मैथुन पशु तथा मानव में एक समान है।, केवल धर्म मानव को पशु से भिन्न करता है।  

धर्मस्य फलमिच्छन्ति धर्मं नेच्छन्ति मानवाः ।
फलं पापस्य नेच्छन्ति पापं कुर्वन्ति सादराः ॥
लोगों को धर्म का फल चाहिए, पर धर्म का आचरण नहि ! और पाप का फल नहि चाहिए, पर गर्व से पापाचरण करना है !

सत्येनोत्पद्यते धर्मो दयादानेन वर्धते ।
क्षमायां स्थाप्यते धर्मो क्रोधलोभा द्विनश्यति ॥
धर्म सत्य से उत्पन्न होता है, दया और दान से बढता है, क्षमा से स्थिर होता है, और क्रोध एवं लोभ से नष्ट होता है ।

धर्मो मातेव पुष्णानि धर्मः पाति पितेव च ।
धर्मः सखेव प्रीणाति धर्मः स्निह्यति बन्धुवत् ॥
धर्म माता की तरह हमें पुष्ट करता है, पिता की तरह हमारा रक्षण करता है, मित्र की तरह खुशी देता है, और संबंधीयों की भाँति स्नेह देता है ।

अन्यस्थाने कृतं पापं धर्मस्थाने विमुच्यते ।
धर्मस्थाने कृतं पापं वज्रलेपो भविष्यति ॥
अन्य जगहों पे किये हुए पापों से धर्मस्थान में मुक्ति मिलती है, पर धर्मस्थान में किया हुआ पाप वज्रलेप बनता है ।

 

Friday, 23 November 2012

सुभाषितम - १ 

सुभाषितम - १  

 
अनर्थंम अक्षरं नास्ति, नास्ति मूलम अनौषधम||
अयोग्य पुरुषो नास्ति, योजकस्तत्र दुर्लभः||
 
उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि, न मनोरथै: | 
न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगा: ||
 
इतर कर्मफलानी यदृच्छया! विलिख तानी सहे चतुरानन! 
अरसिकेषु कवित्व निवेदनं ! शिरसी मा लिख मा लिख मा लिख!
 
सत्यं ब्रुयात् प्रियम् ब्रुयात न ब्रुयात् सत्यमप्रियम् | 
प्रियम् च नानॄतम् ब्रुयात एष: धर्म: सनातन: ||
 
न भूत पूर्वो, न च केन दृष्टो, हेम्न कुरंगो न कदापि वार्ता।
तथापि तृष्णा रघुनंदनस्य, विनाशकाले विपरीत बुद्धि:॥
 
अश्वं नैव गजं नैव व्याघ्रं नैव च नैव च |
अजापुत्रो बलिं दद्यात् देवो दुर्बल घातक:||
 
उष्ट्राणां च ग्रुहे लग्नं, गर्दभा: मंत्रपाठका: | 
परस्परं प्रशंसंति, अहो रुपं अहो ध्वनीं||
 
शिवास्ते सन्तु पन्थानो मा च ते परिपन्थिनः। आगताश्च तथा पुत्र भवन्त्वद्रोह्चेतसेः।
पातु त्वां वरुणोराजा सलीले सलीलेश्वरः। अन्तरिक्षेs अन्तरिक्षस्थः पवनः सर्वगस्तथा॥
 
इतर कर्मफलानी यदृच्छया! विलिख तानी सहे चतुरानन!
अरसिकेषु कवित्व निवेदनं ! शिरसी मा लिख मा लिख मा लिख!
 
याज्ञिधर्मिणि धर्मि पापे पापाः समे समाः।
लोकास्तमनुवर्तन्ते यथा राजा तथा प्रजा॥
 
यथा देशः तथा भाषा, यथा राजा तथा प्रजा ।
यथा भूमी तथा तोयं, यथा बीजं तथा अंकुरः॥
 
यस्यास्ति वित्तं स नरः कुलीनः स पण्डितः श्रुतवान गुणजः। 
स एव वक्ता स च दर्शनीयः सर्वे गुणाः कांचनमाश्रयन्ते॥
 
यथा खरः चंदन भारवाही, भारस्य वेत्ता न तु चंदनस्य। 
तदैव शास्त्राणि बहुनि अधित्य, अर्थस्य मूढाः खरवद वहन्ति॥
 
सर्वनाशे समुत्पन्ने अर्धम् त्यजति पंडितः| 
अर्धेन कुरुते कार्यम् सर्वनाशो न जायते ||
 
गतं न शोच्यं मन्तव्यं। भविष्यं न तु चिंतयेत॥ 
वर्तमानानुकुल्येन। वर्तनीय विचक्षणैः॥
 
को न याति वशं लोके मुखे पिंडेन पूरित: 
मृदंगोपि मुखलेपेन करोति मधुरध्वनिम॥ 
 
गुणैरुत्तुंगतां याति नोत्तुंगेनासनेन ना।
प्रासादशिखरोस्थोपि काकः किं गरुडायते?॥
 
अनागत विघाताच प्रत्युत्पन्नमतिः च यः। 
द्वौ एव सुखम एधेते, दीर्घसूत्री विनष्यति॥
 
क्षते प्रहाराः निपतन्ति अभिक्ष्णं धनक्षये दीप्यति जठराग्निः। 
आपत्सु वैराणि समुल्लसन्ति, छिद्रेषु अनर्था: बहुली भवन्ति॥
 
उत्सवे व्यसनेचैव दुर्भिक्षे राष्ट्रविप्लवे। 
राजद्वारे स्मशानेच यः तिष्ठति सः बान्धवः॥
 
 
 --- दीपक भारद्वाज